Zamów dostęp za 99 zł do końca roku!

Rozsyłanie do czytelników skanów (kopii) artykułów lub fragmentów książek jest naruszeniem przez bibliotekę praw autorskich

Rozsyłanie do czytelników skanów (kopii) artykułów lub fragmentów książek jest naruszeniem przez bibliotekę praw autorskich
Zdjęcie: wavebreakmedia, Shutterstock
Pobierz
Format .pdf, 190,28 KB

Opinia prawna Biblioteki Narodowej: biblioteka nie może dokonywać czynności zwielokrotnienia chronionych zbiorów w celu przekazania kopii czytelnikowi, jednak czynność taką może podjąć (w granicach dozwolonego użytku osobistego) sam czytelnik.

W dziale „Prawo autorskie” na stronie internetowej Biblioteki Narodowej opublikowano odpowiedź na pytanie: „Czy jeśli biblioteka zeskanuje artykuł lub fragment książki (artykułu) i wyśle skany do tego czytelnika, to będzie to naruszenie praw autorskich?”.

Zwielokrotnianie utworu lub jego fragmentu musi być zgodne z przepisami ustawy autorskiej

W materiale BN stwierdzono, że zgodnie z art. 17 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. z 2021 r. poz. 1062 z późn. zm., dalej: „ustawa autorska”), jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu. Z kolej art. 50 pkt 1 ustawy autorskiej przewiduje, że zwielokrotnianie utworu, w tym wytwarzanie jego egzemplarzy techniką reprograficzną oraz cyfrową, stanowi odrębne pole eksploatacji. Prawo decydowania o takich czynnościach przysługuje więc twórcy albo podmiotowi, na który przeszły autorskie prawa majątkowe, zgodnie z art. 41 ust. 1 powyższej ustawy.

Oznacza to, że co do zasady jedynie podmiot, któremu służą autorskie prawa majątkowe, ma prawo decydować o zwielokrotnieniu utworu. Ochrona powyższych praw odnosi się zarówno do całości utworu, jak i jego poszczególnych fragmentów.

Nie ma wyjątków dla bibliotek

W konsekwencji legalne zwielokrotnienie fragmentu utworu chronionego wymaga albo zgody ze strony dysponenta autorskich praw majątkowych, albo wyraźnej podstawy w ustawie autorskiej, której przepisy przewidują wypadki tzw. dozwolonego użytku chronionych utworów, tj. określone sytuacje, w których poszczególne podmioty mogą w wyznaczonym zakresie korzystać z utworów chronionych bez konieczności uzyskiwania zgody uprawnionych.

Przepisy te zgrupowane są w art. 23-35 ustawy autorskiej. Niestety na gruncie tych unormowań nie ma obecnie możliwości wykonywania przez biblioteki kopii fragmentów chronionych materiałów bibliotecznych na wniosek czytelników.

Podstawa taka istniała w poprzednim stanie prawnym w postaci art. 30 ustawy autorskiej, który zezwalał ośrodkom informacji lub dokumentacji – przez co rozumiano m.in. biblioteki – sporządzać i rozpowszechniać pojedyncze egzemplarze, nie większych niż 1 arkusz wydawniczy, fragmentów opublikowanych utworów. Jednak przepis ten został uchylony w 2015 r.

W bibliotekach kopie tylko w celu uzupełnienia, zachowania lub ochrony zbiorów

Obecnie uprawnienie biblioteki do zwielokrotniania chronionych utworów ogranicza się do przesłanek przewidzianych w art. 28 ust. 1 pkt 2 ustawy autorskiej, który stanowi, że biblioteki mogą zwielokrotniać utwory znajdujące się we własnych zbiorach w celu uzupełnienia, zachowania lub ochrony tych zbiorów. Zwielokrotnienie fragmentu utworu przez bibliotekę w celu realizacji zamówienia czytelnika nie mieści się w zakresie normowania tego przepisu, toteż mogłoby zostać uznane za naruszenie autorskich praw majątkowych.

Jest wyjątek dla czytelnika

Należy jednak pamiętać, że powyższe przepisy regulują dopuszczalność czynności zwielokrotnienia utworu chronionego w kontekście podejmowania jej przez bibliotekę, nie zaś samego czytelnika. Zgodnie zaś z art. 23 ust. 1 ustawy autorskiej bez zezwolenia wolno twórcy nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego. W ramach dozwolonego użytku osobistego dopuszczalne jest zwielokrotnianie utworów, przy czym spod zakresu tego użytku nie są wyłączone utwory, których egzemplarze należą do zbiorów bibliotek.

W konsekwencji należy uznać, że czytelnik biblioteki jest uprawniony do samodzielnego zwielokrotnienia fragmentów, a nawet całości chronionego materiału bibliotecznego – np. poprzez sfotografowanie interesujących go stron – w ramach licencji ustawowej przewidzianej w powyższym przepisie. Jest to zwielokrotnienie realizowane przez samego czytelnika, który w konsekwencji sam ponosi odpowiedzialność za zgodność z prawem tej czynności.

Zatem o ile biblioteka nie może dokonywać czynności zwielokrotnienia chronionych zbiorów w celu przekazania kopii czytelnikowi, o tyle czynność taką może – w granicach dozwolonego użytku osobistego – podjąć sam czytelnik, o czym warto pamiętać w kontekście tego rodzaju wniosków, które byłyby składane przez czytelników po przywróceniu pełnej dostępności bibliotek.

Źródło: Biblioteka Narodowa, Prawo autorskie, BN.org.pl, https://bn.org.pl/dla-bibliotekarzy/poradnia-biblioteki-narodowej/prawo-autorskie (dostęp: 10.10.2023).